18 MEI 2021

Dertig jaar onderzoek naar kanker - de tussenstand

Hoe verbind je wetenschappelijke kennis over de relatie tussen voeding en kanker aan de (zorg)praktijk? Ellen Kampman, wetenschappelijk voorzitter bij Alliantie Voeding in de Zorg en hoogleraar Voeding en Ziekte aan Wageningen University & Research hield zich de afgelopen dertig jaar met deze vraag bezig. En met resultaat, want de voorbeelden van evidence-based voedings- en leefstijladviezen ter preventie van kanker en de behandeling ervan stapelen zich op.

Dertig jaar onderzoek naar kanker - de tussenstand

Eén op de drie mensen in Nederland krijgt kanker. Daarom is het belangrijk te weten wat we kunnen doen om het te voorkomen, hoe de behandeling kan worden geoptimaliseerd en hoe we de kwaliteit van leven na kanker kunnen beïnvloeden. Leefstijl, met name voeding, speelt daarbij een belangrijke rol, blijkt uit drie decennia lang onderzoek van Ellen en haar team.

De ontwikkeling

Dertig jaar geleden was er nog niet veel bekend over de rol die voeding en leefstijl speelt bij het voorkomen en behandelen van kanker. Het werd Ellens missie om daar verandering in te brengen als wetenschapper en later hoogleraar Voeding en Ziekte aan Wageningen University & Research. Uit haar onderzoeken bleek hoe groot de rol van voeding en leefstijl écht is. Ellen: ‘Zo’n 25 tot 30 procent van de kankergevallen wordt veroorzaakt door leefstijl, naast roken. Daarvan wordt vijf procent veroorzaakt door te weinig lichamelijke activiteit en twintig procent door voeding, waar ook overgewicht bij hoort.’ Om die kennis over voeding te verspreiden en te kunnen toepassen in de (zorg)praktijk en om nieuwe onderzoeksvragen te krijgen direct vanuit de praktijk is ze als bestuurslid actief in de Alliantie Voeding in de Zorg. De laatste jaren vormt ze met Tom van Loenhout, cardioloog, en Menrike Menkveld het dagelijks bestuur Alliantie Voeding in de Zorg.

Van observationeel onderzoek naar interventiestudies

Om kennis te vergaren rondom dikkedarmkanker zette Ellen zo’n tien jaar geleden een groot observationeel onderzoek op: de COLON-studie. Daarin wordt de invloed van voeding en leefstijl op de behandeluitkomsten, overlevingskans en kwaliteit van leven van ruim 2500 mensen die voor dikkedarmkanker werden behandeld onderzocht. Binnen de COLON-studie zijn tal van onderzoeken gestart waarbij steeds meer onderzoekers betrokken zijn. Zo is de CHEMI-studie gestart die wordt geleid door dr. Dieuwertje Kok. Zij doet bovendien onderzoek naar de rol van voeding en leefstijl tijdens therapie, zowel bij kinderen als volwassenen met kanker. Ook is binnen de COLON-studie de SoFiT-studie gestart waarvoor dr. Renate Winkels verantwoordelijk is. Deze laatste studie onderzoekt de samenhang tussen leefstijl en vermoeidheid na een behandeling van dikkedarmkanker, waarbij leefstijlcoaches worden ingezet. Renate leidt bovendien andere (p)rerevalidatieprogramma’s voor kankerpatiënten. Tegenwoordig richt onderzoek zich steeds meer op gedragsverandering zoals ook gebeurt binnen de SoFiT-studie: hoe kan je mensen telkens opnieuw de gezondste keuze laten maken? Daarbij wordt samengewerkt met sociale wetenschappen, zodat wetenschappelijke kennis ingezet kan worden bij gedragsbeïnvloeding.

Regio Deal Foodvalley

Ellen is vanuit Wageningen University & Research penvoerder van het thema Voeding & Gezondheid van de Regio Deal Foodvalley. Met dit thema zetten we in op gezondheid voor de inwoners van de provincies Utrecht en Gelderland door kennis en praktijk te koppelen middels zes werkpakketten. Zo wordt onder andere door Wageningen University & Research samen met het Prinses Máxima Centrum voor Oncologie, Universiteit Utrecht, Ziekenhuis Gelderse Vallei en Rijnstate Ziekenhuis binnen het werkpakket voeding voor oncologische patiënten gewerkt aan het op maat aanbieden van voeding aan kankerpatiënten. Een concreet voorbeeld van een project dat via de Regio Deal Foodvalley loopt is het onderzoek naar het XtraFit-programma van Ziekenhuis Gelderse Vallei in samenwerking met Wageningen University & Research en UMC Utrecht. Het programma XtraFit maakt voeding en bewegen onderdeel van de behandeling van dikkedarmkanker. Een ander onderzoek binnen de Regio Deal bestudeert de verbanden tussen voeding, beweging en ziektebeloop bij dikkedarmkanker. Ook wordt binnen de Regio Deal de COLON-studie voortgezet. Dr. Fränzel van Duijnhoven is hier verantwoordelijk voor en is expert op het gebied van voeding-gen-interacties (o.a. binnen de GeoLynch-studie). Zo worden steeds meer onderzoeksvelden met elkaar verbonden en bovendien geïmplementeerd in de praktijk.

Alliantie Voeding in de Zorg

Om wetenschappelijke inzichten te kunnen toepassen in de (zorg)praktijk heeft Ellen geholpen Alliantie Voeding in de Zorg op te zetten. Sinds 2009 is zij bestuurslid ervan. Door de nauwe samenwerking met Ziekenhuis Gelderse Vallei, Rijnstate, Gemeente Ede, Gemeente Wageningen en Opella krijgt voeding en leefstijl een belangrijkere rol in behandeling voor, tijdens en na kanker. Ellen: ‘Doordat er bijzonder hoogleraren werden aangesteld binnen mijn groep Voeding en Ziekte, zoals Ben Witteman van Ziekenhuis Gelderse vallei en Eric Hazebroek van Rijnstate is de samenwerking met ziekenhuizen echt versterkt.’ Alliantie Voeding in de Zorg biedt door het sterke netwerk een landelijke proeftuin om kennis op te doen en toepasbaar te maken. Dat gebeurt ook binnen het Nationaal Preventieakkoord, waarbij de kennis over goede voeding landelijk wordt toegepast in ziekenhuizen en andere zorginstellingen binnen het project Goede Zorg Proef Je.

Richtlijnen

Voor de borging van wetenschappelijk onderzoek werkt Ellen ook samen met partners als World Cancer Research Fund (WCRF). WCRF heeft leefstijlrichtlijnen opgesteld ter preventie van kanker. De richtlijnen voor kankerpreventie worden ook weer verwerkt in algemene richtlijnen voor gezonde voeding en leefstijl, zoals in de Schijf van Vijf. Toch zijn er volgens Ellen nog te weinig mensen die zich houden aan deze adviezen. Ellen maakt zich er vooral zorgen om dat meer dan de helft van de volwassen Nederlanders te zwaar is. ‘Overgewicht is de belangrijkste risicofactor voor kanker,’ aldus Ellen. ‘Als mensen meer groente en fruit eten en meer bewegen kan dat bijdragen aan een gezondere BMI.’ Dat veel mensen zich niet goed aan de richtlijnen houden komt volgens Ellen ook vaak doordat er te weinig aandacht aan wordt besteed. Het is belangrijk dat kennis beschikbaar is voor professionals en particulieren via bijvoorbeeld de website voedingenkankerinfo.nl die zij samen het Integraal Kankercentrum Nederland (IKNL) en de Landelijke Werkgroep Dietisten Oncologie (LWDO) zo’n vijf jaar geleden heeft opgezet. De website is financieel ondersteund door de Alpe D’HuZes en wordt nu gedragen door WCRF-NL, het Wereld Kanker Onderzoeks Fonds (WKOF). Ook heeft het WKOF diverse folders die zorgprofessionals kunnen aanvragen over voeding, leefstijl en kanker. Ellen: ‘Hopelijk kan met al die informatie de fabels de wereld uit worden geholpen. Veel mensen denken bijvoorbeeld dat rode wijn gezond voor je is, terwijl alle alcohol, maakt niet uit welk soort, kankerverwekkend is.’ Recent deelde ze onder andere deze kennis in de podcastseries ‘Levenslessen’ en 'Oorlog in je Lichaam'.

Praktijk

Dat onderzoeksresultaten steeds meer landen in de praktijk blijkt ook uit de Toon Tuin. Uit onderzoek in de VS en vooronderzoek door Wageningen University & Research blijkt dat tuinieren goed is voor kankerpatiënten tijdens en na behandeling. Op basis van die ervaring is drie jaar geleden de Toon Tuin opgezet door mensen van het Toon Hermans huis (inloophuis voor kankerpatiënten en hun naasten). Daarnaast wordt met het Reuk- en Smaakcentrum kennis opgedaan over smaakverandering en worden onderzoeksresultaten gebruikt door de HungerNdThirst stichting. Zij willen de smaakbeleving van oncologiepatiënten positief beïnvloeden, waardoor het herstelvermogen en de kwaliteit van leven van de patiënten bevorderd wordt. Zo ontwikkelt de HungerNdThirst stichting in samenwerking met Alliantie Voeding in de Zorg op het moment recepten voor oncologiepatiënten die een veranderde smaak en smaakbeleving hebben als gevolg van chemotherapie.

Toekomst

Ondanks de hoge prevalentie van kanker, misinformatie en onze niet-optimale leefstijl is Ellen optimistisch: ‘We vinden alcoholconsumptie bijvoorbeeld nog heel normaal, maar dat vonden we vroeger van roken ook. Nu rookt minder dan 20 procent van de Nederlanders waardoor het risico op longkanker enorm afneemt. Dat voorbeeld geeft moed.’ Ellen kan onderzoek doen, bijdragen aan kennisontwikkeling en implementatie in de zorgpraktijk bewerkstelligen, maar ze vindt ook dat er een rol ligt voor de overheid in het duurzaam bereiken van gedragsverandering: ‘Met COVID blijkt dat de overheid enorm veel kan doen op zeer korte termijn. Nu zou de overheid moeten inzetten om juist in fastfoodrestaurants de gezonde keuze de makkelijke te laten zijn of het aantal fastfoodrestaurants te beperken.’

 Lees meer 


#Diabetes, #HartEnVaatziekten | ‘Hoe gaan we mensen met diabetes ook daadwerkelijk gezonder laten eten?’ Dit onderz… https://t.co/J0NjHO9dkE
#prehabilitatie | Gisteren werd tijdens het STOER-symposium van @IsalaZiekenhuis kennis tussen ziekenhuizen gedeeld… https://t.co/XjWRahrQ7b
#NGFdag2021 | Ons project @ZorgProefJe zet aan tot het eten van meer groente en fruit via de Nationale Groente- en… https://t.co/J0EXXJziSh

Schrijf u nu in voor onze nieuwsbrief!

Elke 6-8 weken verschijnt onze digitale nieuwsbrief.

Bekijk hier de laatste nieuwsbrief

Uw persoonsgegevens worden conform onze Privacy- en Cookieverklaring verwerkt. Uitschrijven kan onderaan iedere nieuwsbrief die u van ons ontvangt.